Paracelsjański system szkolenia lekarza – Lek. med. Robert Zawiślak

Źródło: Paracelsjański system szkolenia lekarza – Lek. med. Robert Zawiślak

W osobie Paracelsusa spotykamy się z oryginalnym myślicielem i
filozofem na miarę Heraklita, Sokratesa, Platona, który
konfrontuje nas z niezwykle praktycznym zastosowaniem syntezy myśli
neoplatońskiej i nauki ewangelicznej dla potrzeb badacza przyrody i
czynnego zawodowo lekarza – teza ta została postawiona przez Franka
Geerka w pracy „Paracelsus Arzt unserer Zeit” (1993).

Opinie innych uznanych autorytetów w dziedzinie
myśli paracelsjańskiej – m.in. Viktora von Weizsaeckera, Carla G.
Junga, Heinza Schotta, Stefana Zweiga, Willema F. Daemsa, Elisy Wolfram
- jednoznacznie potwierdzają niezwykłość dokonań Paracelsusa, kładąc
nacisk na ucieleśnienie w jego osobie i poglądach syntezy „idealisty i
realisty, teologa i przyrodoznawcy, ezoteryka i pragmatyka”.

Jak więc, w świetle przytoczonych stwierdzeń przedstawia się
lakoniczny zapis w typowym podręczniku historii medycyny, nazywający
Paracelsusa inspiratorem nowożytnej, eksperymentalnej medycyny?

Intimatio – Program Bazylejski

Aureus Philiphus Bombastus Theophrastus von
Hohenheim z Einsiedeln
, zwany Paracelsusem, szwajcarski
alchemik i filozof, doktor obojga medycyn, żył w latach 1493-1541.
Paracelsus, będąc lekarzem miejskim Bazylei i profesorem Wydziału
Medycznego tamtejszego Uniwersytetu, w dzień św. Jana 1527 roku na
dziedzińcu uniwersyteckim spalił księgi Galena i Awicenny, uznawane za
kanon ówczesnej medycyny. Tym czynem dokonał symbolicznego
dopełnienia dokumentu datowanego na dzień 9 czerwca 1527 roku,
zatytułowanego „Intimatio” („Wyznanie”, przez wielu badaczy zwane
„Programem Bazylejskim”), w którym wystąpił otwarcie przeciw
skostniałym i dogmatycznym poglądom ówczesnej szkolnej
medycyny.
Swoje „Wyznanie” skierował do studentów medycyny i
zapowiedział w nim rozprawę z błędami przeszłości, mającymi
źródło w niewolniczym i bezkrytycznym przewiązaniu do dzieł
medycznych starożytnych autorów. Określił w nim zarazem ramy
nowego programu nauczania, dającego należne miejsce doświadczeniu, aby „rodzaje
chorób, ich przyczyny i objawy poznać, a przez zręczność i
pilność stosowania leków oraz z duchem i zrozumieniem
wszystkie je leczyć
„. Zamach na powszechnie uznane od
stuleci wartości zwieńczony został wprowadzeniem w miejsce łaciny
języka niemieckiego jako języka wykładowego.
Te decyzje zaowocowały natychmiast wzrostem liczby studentów
wydziału medycznego z 5 do 31 osób, gdy w tamtych czasach
łączna liczba studiujących na bazylejskim uniwersytecie rzadko sięgała
100 osób.

Paracelsus – lekarz z powołania

Urodzony w rodzinie uznanego lekarza, Wilhelma von Hohenheima,
Paracelsus odebrał staranne i gruntowne wykształcenie akademickie,
uwieńczone uzyskanym w 1515 r. w Ferrarze tytułem doktora. Uzupełnił je
i rozwinął nabywanym podczas licznych podróży
doświadczeniem, obserwując praktyki lecznicze ludów całej
Europy, Azji i Afryki Północnej (1515-1517). Podczas
kadencji profesorskiej w Bazylei podstawą kształcenia lekarza uczynił
rozumowanie i doświadczenie, połączone z metodycznie rozwijaną
zdolnością intuicji. Jego system medyczny wyraża indywidualne dążenie
do doskonałości, realizowane w ramach powołania lekarza-”sługi
cierpiących braci”. Zgodnie z ewangelicznym przesłaniem Jezusa „Zdrowi
nie potrzebują lekarza.”, był obecny na wielu polach walki
ówczesnej Europy, niosąc pomoc ofiarom wojny.

Paracelsus w swej głęboko chrześcijańskiej postawie życiowej
zakładał, iż cały Wszechświat jest do końca dostępny poznaniu
człowieka, pod warunkiem poddania się działaniu Ducha św.,
który może – mocą łaski – udostępnić umysłowi człowieka
pełną wiedzę i zrozumienie.

System paracelsjański

Zaproponowany przez Paracelsusa, rewolucyjny, jak na owe
czasy, system szkolenia lekarzy był w istocie systemem samorozwoju,
podporządkowanym tym wyjątkowym wymogom, jakie stawia przed człowiekiem
powołanie lekarza. W dziele pod tytułem „Paragranum” Paracelsus
napisał: „Z przyrody pochodzi choroba, z przyrody pochodzi lek i z niej
początek bierze lekarz”. Pierwszym krokiem w poznaniu przyrody jest
zdobycie wiedzy o Wszechświecie, jako środowisku życia, stale
działającym na człowieka. Wpływy ziemi, stanów pogody,
różnorodnych środowisk geograficznych, Księżyca, Słońca,
planet i gwiazd na cielesność i duszę człowieka opisuje w systemie
paracelsjańskim astronomia.

Obserwacja, badanie i objęcie własnym doświadczeniem
wewnętrznym procesów zewnętrznej przyrody, Makrokosmosu, ze
szczególnym uwzględnieniem procesów zachodzących
w atmosferze okołoziemskiej podczas tworzenia chmur (meteorologia) oraz
procesów ujawnianych obserwacji w zjawiskach aktywności
wulkanicznej (geologia), jako wyrażających pierwotne, bliskie chaosowi
z początków Stwarzania przejawy istnienia materii (materia
prima), prowadziło stopniowo do poznania w pełni wykształconych form
materii i ich własności – świata minerałów, roślin i
zwierząt.

Filozofia Paracelsusa, rozumiana dosłownie jako umiłowanie
mądrości, rozpoznaje podobieństwa i zależności między Wszechświatem i
światem ludzkiego, cielesno-duszno-duchowego bytu i prowadzi do
dalszych wniosków, warunkujących poznanie fenomenu
człowieka. Człowiek to stale rozwijająca się istota, która
zmierza od zwierzęcopodobnej do anielskiej natury.

Cielesność człowieka – pięć entia

Cztery bierne macierze, stanowiące cielesność człowieka: stała,
płynna, gazowa
i ognista, poddane działaniu trzech
czynnych zasad męskich: siarkowej,
połączonej z czynnościami woli, merkurialnej,
związanej z uczuciami i solnej,
warunkującej procesy myślenia są podstawą rozumienia fizjopatologii
tego systemu medycznego.

Cielesność zawiera w sobie czynne (w stopniu ograniczonym) i
kontrolowane wszelkie możliwe procesy zewnętrznej przyrody,
które pod wpływem działania jednej z pięciu entia-przyczyn
chorobotwórczych natury: zewnętrznej
(ens astrale), konstytucjonalnej (ens
veneni), środowiskowej (ens naturale), duchowej
(ens spirituale) lub losowej (ens deale),
oddziałujących odpowiednio na każdym z poziomów organizmu,
zostają uczynnione i prowadzą do rozwinięcia się patologii. Skutki
zadziałania każdej z przyczyn wymagają swoistego rozpoznania i leczenia.

Z faktu istnienia pięciu entia wynika sześć kategorii, sześć
szkół terapii opisanych przez Paracelsusa – pięć pierwszych
odnosi swe działania do pięciu wyróżnionych przyczyn, a
szósta obejmuje lekarzy, postrzegających, jak choroba
postępuje od swej najwyższej przyczyny, zakorzenionej w ludzkim
indywidualnym losie i przez pięć niższych poziomów istnienia
stopniowo zagłębia się w ciało (i ewentualnie znajduje swój
kres w śmierci).

środki lecznicze, tak jak choroby, pochodzą z
królestw przyrody, a substancje naturalne postrzegane są
jako nieczynne procesy, które za sprawą swoistego
farmaceutycznego opracowania, zwanego sztuką stopniowania (kunst der
gradirung) zostają wzbudzone i dopiero wtedy mogą ujawnić swe moce
lecznicze.

Kolejnym elementem szkolenia jest alchemia, rozumiana jako
droga wewnętrznego rozwoju człowieka, odwołująca się do zasad
moralnych, utożsamianych z cnotą (virtus), którą lekarz
winien rozumieć i urzeczywistniać, jako świadomość własnego
posłannictwa życiowego i pełnej odpowiedzialności za własne czyny.

Na koniec należy z naciskiem zaznaczyć, że zgodnie z doktryną
medyczną Paracelsusa najważniejsze i ostateczne leczenie opiera się na
związku i wewnętrznym zjednoczeniu Boskiej siły z osobniczym ludzkim
duchem. Z tego związku i jego jakości bierze początek ludzki los zwany
potocznie przeznaczeniem. Paracelsus formułował odpowiedzi na pytania o
sens życia, choroby i śmierci oraz poszukiwał sposobów
leczenia. Przekaz nowej nauki rozpoczęty na Uniwersytecie w Bazylei
trwał krótko, około jednego roku, ale owocuje do dziś w
licznych badaniach nad dziełem i życiem Paracelsusa.

Idee paracelsjańskie we współczesnej terapii

Badanie procesów Przyrody zgodnie z myślą
paracelsjańską jest drogą zbliżającą do poznania człowieka, a zarazem
stanowi główny nurt szkolenia i metody samorozwoju lekarza.
Wynikająca z duchowego, opartego na ezoterycznym chrześcijaństwie
światopoglądu, koncepcja Przyrody żywej, jako mającej swe ponadczasowe
źródło w Logosie, Chrystusie, daje mocny fundament i
równoważy jednostronność oraz przekracza ograniczenia
zmysłowego poznania. Najwyższy i ostateczny ideał leczenia
urzeczywistnia się w związku i wewnętrznym zjednoczeniu Boskiej siły z
osobniczym duchem ludzkim.

Niezachwiana świadomość duchowego pochodzenia człowieka i jego
łączności ze Wszechświatem doprowadziła Paracelsusa von Hohenheima do
opisania istoty procesu kształcenia lekarza terminem magia, rozumianym
jako synteza scientia et ars, ratio et intuitio.

We współczesnej terapii idee paracelsjańskie
znajdują swój wyraz w pochodzącej od
jatrochemików (ens astrale) klasycznej farmakologii i
farmakoterapii oraz w hahnemanowskiej homeopatii i homeoterapii (ens
veneni).

Pierwodruk: lek. med. Robert Zawiślak, Paracelsjański
system szkolenia lekarza
, Sztuka leczenia 4/96, Wyd.
Towarzystwa Edukacji Psychosomatycznej. Kraków 1996.